گسترش کار آفرینی زنان
در بسیاری از جوامع ، برخی از گروه های اجتماعی با تبعیض های اجتماعی و اقتصادی روبرو هستند که همین امر ، آنها را از دسترسی درست و دقیق به بازار کار و دستیابی به حداکثر توان بالقوه محروم می سازد . این گروه ها شامل زنان ، کارگران کهنسال وکار گران بسیار جوان ، افرادی با تفاوت های قومی و قبیله ای ، گروه های غیر بومی و اقلیتهای مذهبی ، همچنین افرادی که در مدت زمان طولانی بیکار بوده اند ، کار گرانی که مهارت آنها در سطح پائینی است و ... می باشد. اگر چه سطح تبعیضی که افراد خاص با آن روبرو می شوند از کشوری به کشور دیگر متفاوت است اما اعمال تبعیض در همه کشور ها با هر سطح توسعه وجود دارد . در این میان تبعیض های که علیه زنان و ارتقاء کار آفرینی آنان اعمال می شود در کاهش نقش آنها در تولید ناخالص ملی کشورها و در نتیجه توسعه اقتصادی سهم بسزایی دارد . بنابر این با توجه به اهمیت موضوع در این مقاله سعی داریم ، به بحث و بررسی پیرامون این مساله وراه حلهای موجود بپردازیم .
گسترش کار آفرینی زنان : مسائل و رویکرد ها
علاوه بر محدودیت های مختلفی که پیش روی یک کار آفرین یا ایجاد کنندگان وتوسعه دهندگان بنگاه های اقتصادی قرار دارد ، زنان و برخی از گروه ها ی جامعه باید برمحدودیت های دیگری نیز که گهگاه غیر قابل حل هستند ، فائق آیند . دلیل این محدودیتها اغلب وجود تبعیضهای مختلفی هست که در سطح عمیقی از رفتار های فرهنگی حاکم بر جوامع تثبیت شده و در این میان کار آفرینان زن ، بزرگترین گروه از جمعیتی را تشکیل می دهند که از چنین اعمال تبعیض آمیز شغلی و تجاری رنج می برند هر چند این مسائل در مورد گروه های دیگر جامعه ، مثل افرادی که دچار اختلالات خاصی هستند . افراد بسیار جوان وافراد  کهنسال ، اقلیت های مذهبی و قومی و افراد بیگانه و نیز افرادی که بیماری خاص مثل ( مثل ایدز ) دارند ، نیز وجود دارد اما هنوز مشخص نیست که آیا این افراد توانایی لازم برای ایجاد و توسعه موفقیت آمیز کسب و کار را دارند یا خیر . اما اگر به جای اینکه به توانمندی و کفایت زنان درایجاد و توسعه کسب و کار توجه شود در مورد آنها اعمال تبعیض شود ، امری ناگوار و به دور از نگاه کار شناسانه است . بنابراین ، این موانع بر جوامعی که پتانسیل مشارکت های اقتصادی زنان در سطح پایین و ناچیزی قرار دارد ، تاً ثیرمنفی خواهد گذاشت . برخی از این مسائل برای دولتها ، گروه های زنان و سازمان های مختلفی که هدف آنها حفظ و ارتقاء حقوق افراد است و با این تبعیض ها مواجه می باشند ، شناخته شده هستند اما همه افراد در هر وضعیتی که قرار دارند باید از فرصتهای برابر و یکسان از نظر دسترسی به منابع ، مهارتها و دانش استفاده کنند تا قادر باشند حداکثر استفاده از پتانسیل و توان خود را بنمایند . علاوه بر این آنها باید بتوانند در صورت عضویت در سازمانها ی کار فرمایی و      کار گری از حمایت های لازم بر خوردار شوند به صورتی که گرایشها و کسب و کار های آنها بتواند ضمن قرار گیری درست درمسیر و سطوح مختلف بوروکراسی ، تکامل و ارتقا، یابد .
اعمال تبعیض آمیز علیه زنان
گزارش سازمان جهانی کار ( ILO  ) در خصوص تساوی در کار ( 2003 ) اشکال گوناگون تبعیض علیه زنان را نشان می دهد . بسیاری از زنان با وجود مسئولیت های دوگانه ( زایمان و خانه داری ) ( با نابرابریها و موانع موجود در شغل و کسب درآمد نیز مواجه هستند که اغلب به خاطر تبعیض ها ی جنسیتی است . اعمال تبعیض آمیز شامل مواردی چون مخالفت مردان با فعالیت همسرشان در بنگاه های اقتصادی و ایجاد یک حرفه و یا شغل است در بسیاری از جوامع به دلیل محدودیت های فر هنگی که وجود دارد اززنان انتظار می رود تا اوقات زندگیشان را در یک محیط محافظت شده سپری کنند که آنها را از رویارویی با افرادی قویتر حفظ کرده و دور نگه دارد . همچنین از زنان انتظار می رود تا فعالیتهایشان را به خانه داری و مراقبت از فرزندان محدود کنند . البته این موارد در کشورها ی مختلف بسیار متفاوت است . در اغلب کشورها ی توسعه یافته و همینطور در تعداد زیادی از کشورهای افریقایی ، امریکای لاتین و آسیا افزایش چشمگیری در تعداد زنانی که به کار آفرینی و ایجاد کسب و کار پرداخته اند، حاصل شده است . زنان بخش قابل توجهی از سهام بنگاههای اقتصادی کوچک (SMES ) را تشکیل میدهند و بنابراین تقویت مشارکت بالقوه آنها برای رشد اقتصادی هر کشور ضروری است . با تحقیق این امر ، دولتها نیز باید برای کاهش فقر و توانمند سازی اقتصادی و اجتماعی زنان مشارکت کنند .
گسترش عدالت اجتماعی و حمایت از زنان شاغل ، همچنین گسترش تساوی بین زنان و مردان در اداره کسب و کار و انجام شغل در مرکز سازمان جهانی کار مورد تاکید قرار گرفته و در بسیاری از مناطق اجرا شده است . در حالیکه اصل برابری فرصتها در کار بین زن و مرد در سطحی وسیع در بسیاری از کشورها پذیرفته شده اما در عین حال برخی نا برابریها در سطح جهانی هنوز ادامه دارد. این نا برابریها بویژه در بخش SME ها دیده میشود ( جایی که کار آفرینان زن عمدتا در بخش اقتصاد غیر رسمی فعالیت می کنند و طبق گزارشات موجود داوطلب مشاغل جدی و حساس هستند )
زنان باید بمنظور دستیابی هرچه بیشتر به توان و پتانسیل موجود در خود بر اساس سیاستها و برنامه هایی به شناسایی محدودیتهای مختلفی که در مقابل توانمدیهای شان وجود دارد ،بپردازند . فعالیتهای اقتصادی زنان ممکن است با تبعیض های مستقیم و غیر مستقیم محدود شود . برای مثال تبعیض مستقیم در دسترسی به مکانیزم های حمایتی مانند آموزش و مسائل مالی و اعتباری است ،از سوی دیگر تبعیض غیر مستقیم ، معمولا به خاطر عدم شناخت کافی و یا عدم پذیرش نقشهای متفاوت زنان در جامعه و تاثیر آن بر اشتغال اعمال میشود .
در گزارش ILO  هفت محدودیت عمده برای زنان کار آفرین شناسایی شده است :
1. پررنگ تر بودن نقش زنان در خانواده و نیاز بیش از مردان به حضور دائمی آنها در خانواده
2. وجودافکار منفی در مورد نقش زنان در کسب و کار
3. سطوح آموزشی نسبتاً پایین تر زنان ، به دلیل دسترسی محدود به فرصت ها ی آموزشی شغلی
4. فرصت های محدود تر در بخش دولتی برای توسعه مهارت ها
5. دسترسی ناکافی زنان کار آفرین به تکنولوژی خدمات حمایتی و اطلاع رسانی
6. دسترسی کمتر زنان به اعتبارات نسبت به مردان به دلیل ضعف مسائل مربوط به ضمانت و مقادیر کم اعتبارات و نیز نگرش منفی در خصوص توان باز پس دهی پایین زنان کار آفرین از سوی متصدیان وام : در بعضی کشورها قوانین یا مسائل اجتماعی مانع از مالکیت زنان بر اموال شده و بنابراین از ثبت کار آفرین تحت عنوان نام یک زن و نیز دستیابی آنان به خدمات دولتی جهت توسعه کسب و کار و برنامه های توسعه SME جلوگیری می کنند .
رویکردها وبرنامه های پیشنهادی برای کاهش محدودیتهای که زنان با آن مواجه هستند :
دو راه حل اصلی برای کاهش اعمال تبعیض آ میز وجود دارد : یکی راه حل دراز مدت با هدف تغییر تدریجی رفتارهای فرهنگی و اجتماعی که اشکال بدتر تبعیض  را کاهش می دهد و دیگری راه حلهای کوتاه مدت و میان مدت که در بسیاری از کشورها به کار گرفته می شوند راه حل طولانی مدت نیاز به استفاده از انواع مختلف روشهای دارد که سطح  آگاهی های عمومی راافزایش داده و تحقق آن از طریق سمینارها ، کار گاه های آموزشی و برنامه         رسانه ها ی ارتباط جمعی امکان پذیر است . راه حلهای کوتاه مدت نیز با استفاده بهینه و موثر از قوانین موجود در مقابل اعمال تبعیض آمیز ارایه می شوند .
برنامه های توسعه کار آفرینی زنان :
نکات مهمی در گسترش کار آفرینی زنان وجود دارد که به شرح ذیل مطرح می شوند :
ـ توجه به خصوصیات گروه هدف به ویژه نقشهای دوگانه زنان همبه عنوان همسران خانه دار و هم به عنوان مادر و نیز یک فرد مشارکت کننده در درآمد خانواده
ـ شناسایی فرصت ها و خدمات مناسب کسب و کار که با انعطاف پذیری کافی جهت رویاروی با تغییرات میزان تقاضا در بازار کار وجود داشته باشد .
ـ توجه به این واقعیت  که بسیاری از زنان باید بخشی از وقت خود را به فعالیت های خانه داری و یا پرورش و نگهداری فرزندانشان اختصاص دهند .
ـ فراهم کردن آموزش مفید و موثر ، قابل دسترس و مرتبط همراه با دسترسی به مدیریت مالی دقیق و پایدار
ـ شناسایی و تقویت کانالها ی مناسب برای ارائه خدمات مالی و غیر مالی به زنان کار آفرین
ـ تاسیس شبکه های کاری و اطمینان از هماهنگی بین بخشهای دولتی و غیر دولتی .
ـ آموزش افراد در بخشهای دولتی و بانکها و دیگر موسسات مالی یا اعتباری برای تشخیص توان اقتصادی کار آفرینان زن
نتایج تحقیقات انجام شده در توسعه کار آفرینان زن :
در این بخش اطلاعات موردنیاز از بیش از 50 کشور جهان جمع آوری شده است و این نشان دهنده اهمیتی است که در اغلب کشورها برای توسعه کار آفرینی قائل شده اند . بیشترین تعداد پاسخها اشاره به اقداماتی دارد که توسعه دولتها برای حمایت از کار آفرینی زنان انجام شده است  و در ذیل به آنها اشاره می شود :
ـ اهمیت کار آفرینی زنان و مشارکت آنها در اقتصاد محلی
ـ برنامه های آموزشی برای گسترش کار آفرینی زنان
ـ ارائه امکانات ویژه با ایجاد نگرش جنسیتی
ـ تسهیل دسترسی آسان تر زنان به خدمات مالی
ـ محافظت و حمایت قانونی از زنان و برنامه های حمایتی با تاکید بر جنسیت
اقدامات و قوانین تبعیض آمیزی که زنان با آنها مواجه هستند :
تعدادی از کشورها به محدودیت های قانونی و بسیاری از موارد تبعیض آمیز که زنان در تاسیس یا اداره یک کسب و کار با آنها مواجه هستند اشاره می کنند .
در کشور جامائیکا کار آفرینان زن برای گرفتن وام و برخورداری از تسهیلات بانکی با مشکلات عمده ای مواجه هستند که دلیل عمده آن به رفتار تبعیض آمیز بخش وام دهنده و این نگرش که از یک سو سطح تحصیلات زنان پایین بوده و نیز توانایی لازم برای معرفی ضامن را ندارند و از سویی بسیاری از توانایی زنان را برای انجام امور بوروکراسی محدود می داند بر می گردد .
در پاکستان ، موقعیت اجتماعی برای زنان کار آفرین و به ویژه آن دسته از زنان که قصد ایجاد یک کسب وکار را دارند بسیار دشوار است آنها هم با موانع قانونی و هم با اقدامات تبعیض آمیز اجتماعی روبرو هستند با اینکه تعداد زنان در بسیاری از کشورها از مردان بیشتر است اما فعالیت آنها به اداره یک کسب و کار خیلی کوچک و پتانسیل رشد محدود ختم می شود . در جنوب آفریقا زنان بیشتر از مردان به اداره هر نوع کسب و کا رمی پردازند                                ( 18% در مقابل 11 % ) اما بیشتر دربخش SME ها متمرکز شده اند ( 42 % کار آفرین در سال 1996 ) .
حساس سازی برنامه برای توسعه کار آفرینی زنان :
بسیاری از کشورها با هدف گسترش و توسعه کار آفرینی به حساس سازی برنامه ها پرداخته اند . در کشور غنا ، انجمن ملی صنایع کوچک بخشی تحت عنوان توسعه کار آفرینی زنان تاسیس کرده است که این بخش به رفع نیاز های خاص کار آفرینان زن می پردازند . این بخش سمینارهای ویژه مسائل زنان ، برنامه های کار آفرینی تحت عنوان         ( برای کسب و کارتان برنامه ریزی کنید ) را برای گروه های زنان و دختران جوان در موسسات فنی و حرفه ای و موسسات برنامه ریزی شغلی ارائه می کنند . در کشور هند ، سازمان توسعه صنایع کوچک ، تعاونی های مختلف توسعه صنایع ایالتی کوچک ، بانکها و NGO های محلی ، برنامه های مختلفی را هدایت و راهبری می کنند . همچنین جایزه ویژه بهترین زنان کار آفرین سال با توجه به موفقیت های کسب شده توسط کار آفرینان زن طی مراسمی اهدا می گردد . در کشور اندونزی نیزدولت فعالیت ها و اقدامات گسترده ای را با هدف ارتقاء نقش زنان درتوسعه آغازکرده است .
قوانین موضوعه در برابر اعمال تبعیض آمیز جهت گسترش کار آفرینی زنان :
اگر چه این قوانین در بسیاری از کشورها هنوز وجود ندارد اما در عین حال برخی کشورها قوانینی را برای حفاظت زنان در مقابل تبعیض های مختلف وضع نموده اند و در واقع راهی برای حفظ حقوق زنان گشوده اند . بعضی کشورها نیز قوانین یا برنامه های  اتخاذ نموده اند که زنان را به عنوان یک گروه هدف برای برنامه های خاص توسعه کار آفرینی مورد توجه قرار می دهد . در این بخش ، دولت با سازمانهای کار فرمای و کار گری همکاری می کند . در کشور مالزی ، دولت و سازمان های کاتر فرمایی و کارگری نقش مهمی را در گسترش و توسعه کار آفرینی زنان ، و نیز حفظ حقوق کار آفرینان زن ایفا می کنند .
مالزی : اقدام سه جانبه در جهت توسعه کار آفرینی زنان
طرح پیشنهادی ( یا لایحه ) دولت برای کار آفرینان زن توسط اسمید و با هدف افزایش میزان دسترسی کار آفرینان زن به منابع مالی ارائه شد . طبق این لایحه ازاین پس می توان در بخشهای خدمات وتولید به طرحهای مختلف و کمکهای مالی دسترسی داشت . در این کشور معمولا هیچ مانعی برای کار آفرینان زن وجود ندارد که از تاسیس یا توسعه کسب و کار توسط آنها جلوگیری کند . البته اگر زنان کار آفرین احساس کنند که چنین موانعی وجود دارند یا تبعیض های جنسیتی خاصی در مورد آنها اعمال می شود می توانند مراتب را به مراجع دولتی مربوطه انعکاس دهند . گزارشهای اتحادیه کار فرمایان نشان می دهند طبق  مصوبات دولت در تاریخ بیست و هشتم سپتامبر سال 2001 ، دولت مالزی هرگونه اقدام تبعیض آمیزی جنسیتی را غیر قانونی اعلام نموده است . اجلاس اتحادیه تجاری مالزی نشان می دهد که اتحادیه های تجاری بطور فعال در جهت یاری و کمک به زنان برای تاسیس کسب و کارهای کوچک گسترش داده اند . این یک بخش مربوط به امور زنان را شامل می شود که آموزش و فعالیت های مرتبط آموزشی زنان شاغل را برنامه ریزی می کند .
در کشور کرواسی نیز یک بررسی در مورد موانع توسعه کار آفرینی زنان با نگاهی به شناسایی محدودیت ها و اقدامات لازم برای رفع آنها انجام شده است . همچنین یک برنامه مقایسه ای که در راستای تشخیص ضرورت ترویج و توسعه کسب و کارهای کوچک ارائه شده است و بر گسترش کار آفرینی زنان مطابق با سیاست ملی ترویج تساوی جنسیتی تاکید دارد ، توسعه پارلمان کشور کرواسی مطرح شده است .
در پایان امیدواریم سیاستها و برنامه های کشور ما نیز همسو با بسیاری از کشورهای در حال توسعه از جمله مالزی ، اندونزی ، هندوستان و ... که در سالهای اخیر در سطح قابل توجهی در امر کار آفرینی و اشتغال زنان موفق بوده اند  به حمایت از کار آفرینی و اشتغال بانوان توانمند ایرانی که قطعاً سهم بسزایی در توسعه اقتصادی کشور خواهند داشت بپردازد تا بتوانیم در ابعاد بین المللی و ارتقای جایگاه زنان کار آفرین ایرانی در سطح جهان ، گامهای موثری برداریم .